02.01 Το σπίτι μου

Μέτρο και Ομοιοκαταληξία

Το ποίημα είναι ένα είδος λογοτεχνικού έργου γραμμένου σε στίχους και συνήθως έχει ρυθμό.

Ο στίχος αποτελείται από ορισμένο αριθμό συλλαβών, πού έχουν μεταξύ τους συνήθως έναν συγκεκριμένο ρυθμό. Στη νεοελληνική ποίηση χρησιμοποιείται κυρίως  ο 7σύλλαβος, ο 11σύλλαβος, ο 13σύλλαβος και ο 15σύλλαβος.

Ο 15σύλλαβος στίχος χρησιμοποιήθηκε στα δημοτικά τραγούδια. Από τις 15 συλλαβές και πάνω ο στίχος δύσκολα συμπίπτει με την κανονική ανθρώπινη αναπνοή και γι' αυτό αποφεύγεται.

Η εναλλαγή με έναν συγκεκριμένο τρόπο τονισμένων και άτονων συλλαβών αποτελεί το μέτρο.  Όταν θέλουμε να συμβολίσουμε τα μέτρα χρησιμοποιούμε    το "_" για την τονισμένη συλλαβή και το "υ" για την άτονη.

Το ιαμβικό μέτρο περιλαμβάνει δυο συλλαβές από τις οποίες τονίζεται ή δεύτερη. (υ_). Σε ιαμβικό μέτρο, π.χ. είναι γραμμένη η «Ξανθούλα» τού Σολωμού:

Την ει |  δα την | ξανθού | λα

υ_, υ_, υ_, υ

την ει  | δα ψες | αργά,

υ_, υ_, υ_,

Το τροχαϊκό μέτρο περιλαμβάνει επίσης δυο συλλαβές, πού τονίζονται όμως αντίστροφα απ' ό,τι στον ίαμβο. Δηλαδή τονι­σμένη είναι η πρώτη συλλαβή και άτονη η δεύτερη ( _υ ):

Σε τροχαϊκό μέτρο είναι γραμμένος και ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού.

«Σε γνω  | ρίζω α  |πό την |κόψη

 _υ, _υ, _υ, _υ

του σπα  | θ|ού την | τρομε | ρή

_υ, _υ, _υ, _

Το αναπαιστικό μέτρο αποτελείται από τρεις συλλαβές, από τις οποίες τονίζεται η τελευταία, ενώ οι δυο πρώτες είναι άτονες (υυ_). Σε αναπαιστικό μέτρο είναι γραμμένο το επίγραμμα του Σολωμού, « Η καταστροφή των Ψαρών» :

Στων Ψαρών | την ολό | μαυρη ρά | χη

υυ_, υυ_, υυ_, υ

περπατώ  | ντας η δό | ξα μονά | χη

υυ_, υυ_, υυ_, υ

Στο δακτυλικό μέτρο, όπως στον ανάπαιστο, υπάρχουν επίσης τρεις συλλαβές, αλλα τονίζεται η πρώτη, ενώ οι δυο επόμενες μένουν άτονες (_υυ). Σε δακτυλικό μέτρο είναι γραμμένα τα «Χαμένα Χρόνια» τού Πολέμη:

Αχ και να | γύριζαν, | να ‘ρχονταν | πίσω

_υυ,  _υυ, _υυ, _υ

τα χρόνια | που έζησα  |πριν σ’ αγα |   πήσω

_υυ, _υυ, _υυ, _υ

Στο αμφίβραχυ μέτρο υπάρχουν τρεις συλλαβές, από τις οποίες τονίζεται η μεσαία (υ_υ). Τέτοιο μέτρο βρίσκομε στο «Μια πίκρα» του Παλαμά:

Τα πρώτα | μου χρόνια | τ' αξέχα | στα τα ‘ζη  |  σα

υ_υ, υ_υ, υ_υ, υ_υ, υ

κοντά στ’ α | κρογιάλι, |

υ_υ, υ_υ

Η ομοιοκαταληξία είναι ένα από τα στολίδια τού στίχου, πού άρχισε να χρησιμοποιείται στην ποίηση κατά τούς Αλεξανδρινούς χρόνους. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν ομοιοκαταληξίες στα ποιήματα τους. 'Επίσης η «μοντέρνα» λεγόμενη ποίηση δε χρησιμοποιεί ομοιοκαταληξίες.

 Στις περιπτώσεις πού μια στροφή έχει τέσσερις στίχους, ομοιοκαταληκτούν συνήθως ο πρώτος με τον τρίτο και ο δεύτερος με τον τέταρτο στίχο:  Ομοιοκαταληξία πλεχτή.

Μπορούν όμως να ομοιοκαταληκτούν και ο πρώτος με τον δεύτερο, ο τρίτος με τον τέταρτο: Ομοιοκαταληξία ζευγαρωτή.

Όταν ομοιοκαταληκτούν ο α΄ με τον τέταρτο στίχο και ο δεύτερος με τον τρίτο , η ομοιοκαταληξία λέγεται σταυρωτή.