Ο γιος του κυρ Πέτρου σπουδάζει αστροναύτης.                

ΟΡΙΣΤΙΚΗ : κάτι το πραγματικό/βέβαιο

Ο κυρ Πέτρος ήθελε να σπουδάσει ο γιος του αστροναύτης.

ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ : κάτι το επιθυμητό/αβέβαιο

Ο κυρ Πέτρος έλεγε συχνά στον γιο του «Όταν μεγαλώσεις, σπούδασε αστροναύτης!»

ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ : συμβουλή/απαίτηση

Χρησιμοποιούμε διαφορετικούς τύπους του ρήματος για να δείξουμε αν η πράξη που περιγράφουμε είναι πραγματική/βέβαιη (οριστική) ή επιθυμητή/αβέβαιη (υποτακτική) ή ακόμα αν απαιτούμε την πραγματοποίησή της (προστακτική). Οι διαφορετικοί αυτοί ρηματικοί τύποι λέγονται εγκλίσεις.

Η άρνηση στην οριστική σχηματίζεται με το μόριο δε(ν), ενώ στην υποτακτική με το μόριο μη(ν).

Π.χ. Ο γιος του κυρ Δημήτρη δε σπουδάζει αστροναύτης.   

Ο κυρ Δημήτρης επέμενε να μη σπουδάσει αστροναύτης ο γιος του.

Προσέχω τον σχηματισμό των εγκλίσεων:

Όταν περιγράφω κάτι ως πραγματικό/βέβαιο, το τοποθετώ στη χρονική βαθμίδα στην οποία συνέβη/συμβαίνει/θα συμβεί (δηλ. παρόν/παρελθόν/μέλλον). Γι' αυτό και η οριστική έγκλιση σχηματίζει τύπους

στους διάφορους χρόνους (οριστική ενεστώτα, παρατατικού, αορίστου, συνοπτικού μέλλοντα, εξακολουθητικού μέλλοντα, παρακειμένου, υπερσυντελίκου, συντελεσμένου μέλλοντα).

Όταν περιγράφω κάτι ως επιθυμητό/αβέβαιο ή απαιτώ την πραγματοποίησή του, δεν το τοποθετώ σε χρονική βαθμίδα. Έτσι, η υποτακτική και η προστακτική είναι άχρονες εγκλίσεις.

- Οι βασικοί και πιο συνηθισμένοι τύποι της υποτακτικής σχηματίζονται

  με το να + τους τρεις απλούς τύπους ποιού ενεργείας (εξακολουθητικό – επαναλαμβανόμενο, συνοπτικό – στιγμιαίο, συντελεσμένο) :

  π.χ. να γράφω – να γράψω – να έχω γράψει.

  Υπάρχουν και άλλοι τύποι υποτακτικής που παράγονται επίσης με το

  να :   π.χ. να έγραφα – να έγραψα – να είχα γράψει.

• Η προστακτική σχηματίζεται με τον εξακολουθητικό – επαναλαμβανόμενο και με τον συνοπτικό – στιγμιαίο τύπο του ποιού ενεργείας : π.χ. γράφε – γράψε.

Η Προστακτική δείχνει την πράξη του ρήματος ως προσταγή, παράκληση, προτροπή.

Τη βρίσκουμε στον Ενεστώτα και τον Αόριστο και έχει δύο πρόσωπα: το β΄ενικό και το β΄πληθυντικό πρόσωπο.

Παράδειγμα : Γράφε. Άκουσέ με. Βοήθησέ με, φίλε μου.  

Η Προστακτική των σύνθετων ρημάτων

Σύνθετα ρήματα ή σύνθετες λέξεις γενικότερα είναι οι λέξεις που σχηματίζονται ενώνοντας δύο ή και περισσότερες λέξεις. Προσέχουμε τον σχηματισμό της Προστακτικής και ειδικά στον Αόριστο, γιατί δεν υπάρχει η αύξηση του ρήματος.

Το βοηθητικό ρήμα έχω κλίνεται όπως τα ρήματα πρώτης συζυγίας σε -ω, αλλά σχηματίζει τη χρονική αύξηση σε εί-.

Το ρήμα έχω μάς βοηθάει να σχηματίσουμε:

• τον παρακείμενο : ενεστώτας του έχω + άκλιτος τύπος σε -ει (Γ' ενικό πρόσωπο του εξαρτημένου) π.χ. Τα ξαδέλφια μας έχουν πάει στη Ρώμη.
• τον υπερσυντέλικο : παρατατικός του έχω + άκλιτος τύπος σε -ει (Γ' ενικό πρόσωπο του εξαρτημένου) π.χ. Τα ξαδέλφια μας είχαν πάει πρόπερσι στην Επίδαυρο.
• τον συντελεσμένο μέλλοντα : μέλλοντας του έχω + άκλιτος τύπος σε -ει (Γ' ενικό πρόσωpο του εξαρτημένου) π.χ. Τα ξαδέλφια μας θα έχουν γυρίσει από τη Ρώμη μέχρι να ξεκινήσουν τα μαθήματα.

Θα πάω να τη βρω για να της πω ότι έχει όμορφα μάτια.

Όταν θέλουμε να δείξουμε για ποιον σκοπό γίνεται κάτι, χρησιμοποιούμε τελικές προτάσεις.

Αυτές εισάγονται με το για + το μόριο της υποτακτικής να.

Ο καιρός επιδεινώθηκε τόσο πολύ, που ο θείος Βρασίδας ανέβαλε τις διακοπές του.

Περίμενε τις διακοπές του τόσες εβδομάδες, ώστε δικαιολογημένα στενοχωρήθηκε.

Οι αποτελεσματικές προτάσεις δείχνουν το αποτέλεσμα της πράξης που δηλώνει η κύρια πρόταση. Εισάγονται με τους αποτελεσματικούς συνδέσμους ώστε, που.

Αναφορικός και Κατευθυντικός λόγος

Αναφορικός είναι ο λόγος των περιγραφικών και αφξγηματικών κειμένων, όπου παρουσιάζω πρόσωπα, πράγματα, γεγονότα και καταστάσεις.

Κατευθυντικός είναι ο λόγος των κειμένων οδηγιών και των κειμένων επιχειρημάτων (επιχειρηματολογικά κείμενα) με τα οποία προσπαθώ να κατευθύνω τον αναγνώστη σε μια ορισμένη ενέργεια ή συμπεριφορά.

Συνοπτικά

Έχουμε τέσσερα διαφορετικά είδη κειμένων:

(α) περιγραφικά κείμενα,

(β) αφηγηματικά κείμενα,

(γ) κείμενα με οδηγίες,

(δ) κείμενα με επιχειρήματα.

Τα δύο πρώτα είδη κειμένων ανήκουν στον αναφορικό λόγο, ενώ τα δύο τελευταία στον κατευθυντικό λόγο.

Τα κείμενα οδηγιών είναι αυτά που, όπως λέει και το όνομά τους, δίνουν οδηγίες για μια συνταγή, για την κατασκευή ενός αντικειμένου, τη λειτουργία μιας συσκευής κ.λπ.

Για να φτιάξουμε ένα κείμενο οδηγιών χρησιμοποιούμε ρήματα :

• στην οριστική ενεστώτα,
• στην υποτακτική ή
• στην προστακτική

Πρέπει να προσέξουμε να παρουσιάσουμε τα στάδια της διαδικασίας με τη σωστή χρονική σειρά.