Περιεχόμενα
1. Ομήρου Οδύσσεια (Ραψωδία α, στ. 1-2) – Αντώνης Δρόσος
2. Σοφοκλής (Αντιγόνη) – Ζωή Κιρμανίδου
3. Θουκυδίδης (Επιτάφιος) Νικόλας Μάνεσης
4. Αριστοτέλης – Στέλλα Ηγουμενίδη
5. Πλάτωνας – Σάββας Τβαλαβάτζε
6. Ευαγγέλιο Λουκά 23:34 - Χρήστος Παππάς
7. Ιουστινιανός – Κωνσταντίνος Ταλιαδούρος
8. Άννα Κομνηνή – Στέλλα Σωπασή
9. Ακριτικά – Αρκουμάνης Αλέξανδρος
10. Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος – Μάριος Βασιλειάδης
11. Γεώργιος Χορτάτζης : «Ερωτόκριτος» - Νοέλ Κάσο
12. Δημοτικό τραγούδι (ποντιακό) – Μικαέλα Σουρίδη
13. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (Ρόδιν’ ακρογιάλια) – Θανάσης Αμπατζής
14. Διονύσιος Σολωμός - Βασίλης Αγάθος
15. Γεώργιος Σεφέρης (Άρνηση) – Πέννυ Γκίκα
16. Οδυσσέας Ελύτης (Άξιον Εστί) – Αναστασία Κότσαρη
Ομήρου Οδύσσεια (Ραψωδία α, στ. 1-2) – Αντώνης Δρόσος
Τα πρώτα γραπτά δείγματα της ελληνικής γλώσσας τα βρίσκουμε στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια του Ομήρου.
«Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ
πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσεν...»
--Μετάφραση (Δ.Ν. Μαρωνίτης):
«Μούσα, διηγήσου για τον πολυπράγμονα άντρα, που πολύ
πλανεύτηκε, αφού της Τροίας το ιερό κάστρο ερήμωσε...»
Σοφοκλής (Αντιγόνη) – Ζωή Κιρμανίδου
Η αρχαιοελληνική γλώσσα και ιδιαίτερα η αττική διάλεκτος βρίσκει έκφραση στα έργα των αρχαίων τραγικών ποιητών, όπως στον Σοφοκλή.
«Πολλά τα δεινά, κούδέν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει.»
--Μετάφραση
Πολλά είναι τα φοβερά και θαυμαστά, αλλά τίποτα δεν είναι πιο φοβερό από τον άνθρωπο.
Θουκυδίδης (Επιτάφιος) Νικόλας Μάνεσης
Τον τελευταίο καιρό, με τους πολέμους που ζούμε, γίνεται όλο και πιο συχνά αναφορά στον Θουκυδίδη και την ιστορία του πελοποννησιακού πολέμου.
«μέτεστι δὲ κατὰ μὲν τοὺς νόμους πρὸς τὰ ἴδια διάφορα πᾶσι τὸ ἴσον, κατὰ δὲ τὴν ἀξίωσιν, ὡς ἕκαστος ἔν τῳ εὐδοκιμεῖ, οὐκ ἀπὸ μέρους τὸ πλέον ἐς τὰ κοινὰ ἢ ἀπ' ἀρετῆς προτιμᾶται, οὐδ' αὖ κατὰ πενίαν, ἔχων γέ τι ἀγαθὸν δρᾶσαι τὴν πόλιν, ἀξιώματος ἀφανείᾳ κεκώλυται».
--Μετάφραση : Σύμφωνα με τους νόμους, υπάρχει ισότητα για όλους στις ιδιωτικές τους διαφορές, ενώ στην ανάδειξη στα δημόσια αξιώματα, το κριτήριο δεν είναι η τάξη, αλλά η προσωπική αξία του καθενός. Ούτε η φτώχεια εμποδίζει κάποιον που έχει τη δυνατότητα να προσφέρει στην πόλη να γίνει γνωστός.
Πλάτωνας – Σάββας Τβαλαβάτζε
Η ελληνική γλώσσα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη φιλοσοφία και πολλοί φιλόλογοι, φιλόσοφοι και επιστήμονες μελέτησαν το έργο του Πλάτωνα.
Η άγαν ελευθερία έοικε εις άγαν δουλείαν μεταβάλλειν.
--Μετάφραση: Φαίνεται πως η υπερβολική ελευθερία μετατρέπεται σε υπερβολική υποδούλωση.
Αριστοτέλης – Στέλλα Ηγουμενίδη
Ο Αριστοτέλης τουλάχιστον μέχρι την Αναγέννηση υπήρξε ο βασικός επιστήμονας των πάντων, καθώς όλοι υιοθετούσαν ό,τι είχε γράψει.
Ελεύθερον διατελεί και βέλτιστα πολιτευόμενον και δυνάμενον άρχειν πάντων, μιας τυγχάνον πολιτείας.
--Μετάφραση
Το ελληνικό γένος ζει ελεύθερα και διοικείται άριστα και θα μπορούσε να κυριαρχήσει, αν ήταν πολιτικά ενωμένο.
Ευαγγέλιο Λουκά 23:34 - Χρήστος Παππάς
Η παγκοσμιότητα της ελληνικής γλώσσας την προέκρινε ως τη γλώσσα στην οποία γράφτηκαν και τα τέσσερα Ευαγγέλια. Διαβάζουμε στο κατά Λουκά Ευαγγέλιο :
«Πάτερ, ἄφες αὐτοῖς· οὐ γὰρ οἴδασι τί ποιοῦσι.»
--Μετάφραση: Πατέρα, συγχώρεσέ τους, γιατί δεν ξέρουν τι κάνουν.
Ιουστινιανός – Κωνσταντίνος Ταλιαδούρος
Τι και αν η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία συνεχίστηκε με το Ανατολικό Ρωμαϊκό κράτος. Η αποδοχή ως επίσημης της ελληνικής γλώσσας ήταν σχεδόν αυτονόητη από τα χρόνια του Ιουστινιανού και του Ηράκλειου και μετά.
Μεγίστη εν ανθρώποις έστι δωρεά Θεού παρά της άνωθεν φιλανθρωπίας δοθείσα, ιερωσύνη τε και βασιλεία...
--Μετάφραση : Η μεγαλύτερη δωρεά του Θεού στους ανθρώπους, που δόθηκε από την άνωθεν φιλανθρωπία, είναι η ιεροσύνη και η βασιλεία (αυτοκρατορία)..." (αναφέρεται στην ανάγκη συνεργασίας Εκκλησίας και Πολιτείας).
Ακριτικά – Αρκουμάνης Αλέξανδρος
Χαρακτηριστικό δείγμα της ελληνικής γλώσσας ήταν τα ακριτικά τραγούδια, με τα οποία ο λαός του Βυζαντίου εξυμνούσε τα ανδραγαθήματα των Ακριτών.
Ὅ Διγενῆς ψυχομαχεῖ κ’ ἡ γῆ τόνε τροµάσσει.
Βροντᾷ κι’ ἀστράφτει ὁ οὐρανὸς καὶ σειέτ’ ὁ ἀπάνω κόσµος,
κι’ ὁ κάτω κόσμος ἄνοιξε καὶ τρίζουν τὰ θεµέλια,
κ’ ἡ πλάκα τὸν ἀνατριχιᾷ πῶς θὰ τόνε σκεπάσῃ,
πῶς θὰ σκεπάσῃ τὸν ἀιτὸ τσῇ γῆς τὸν ἀντρειωμένο.
Άννα Κομνηνή – Στέλλα Σωπασή
Η ελληνική γλώσσα εξελίσσεται. Σε ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά κείμενα της βυζαντινής ιστοριογραφίας, την «Αλεξιάδα» η Άννα η Κομνηνή περιγράφει το έργο και την πολεμική αρετή του πατέρα της.
Οὐκ ἦν ἰδεῖν ἄλλον μὲν τοξεύοντα, ἄλλον δὲ τὸ δόρυ προτεινόμενον, ἀλλ' αὐτὸν τὸν αὐτοκράτορα πᾶσι τοῖς ὅπλοις λαμπρυνόμενον...»
--Μετάφραση: Δεν έβλεπες άλλον να τοξεύει και άλλον να προτείνει το δόρυ, αλλά τον ίδιο τον αυτοκράτορα να λάμπει με όλα τα όπλα...» (Περιγραφή της ενεργού συμμετοχής του Αλεξίου στις μάχες).
Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος – Μάριος Βασιλειάδης
Ολοένα και περισσότερο η ελληνική γλώσσα πλησιάζει προς τη σημερινή της μορφή. Αυτό φαίνεται και από τον λόγο του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου :
Ἐμεῖς μέν, εὐγενέστατοι Ἄρχοντες, καὶ ἐκλαμπρότατοι δήμαρχοι καὶ στρατηγοὶ καὶ γενναιότατοι στρατιῶται καὶ πᾶς ὁ πιστὸς καὶ τίμιος λαός, πρὸς τὴν πατρίδα τὴν ἡμετέραν καὶ τὴν πόλιν ταύτην, τὸ καύχημα πάντων, καὶ εἰς τὴν πίστιν τὴν χριστιανικὴν καὶ εἰς τὴν ἐλευθερίαν ἡμῶν ἐδέησε τοῦτο ποιῆσαι, ἵνα μὴ μείνωμεν εἰς τὴν σκλαβιάν, ἀλλὰ ἵνα ἴδωμεν τὴν πατρίδα ἐλευθέραν».
--Μετάφραση : Εμείς, ευγενέστατοι Άρχοντες, και εκλαμπρότατοι δήμαρχοι και στρατηγοί και γενναιότατοι στρατιώτες και όλος ο πιστός και τίμιος λαός, για την πατρίδα μας και την πόλη αυτή, το καύχημα όλων, και για την χριστιανική πίστη και την ελευθερία μας, χρειάστηκε να κάνουμε αυτό (τον αγώνα), ώστε να μη μείνουμε στη σκλαβιά, αλλά να δούμε την πατρίδα ελεύθερη.
Δημοτικό τραγούδι (ποντιακό) – Μικαέλα Σουρίδη
Μ’ αυτή τη γλώσσα ο ελληνικός λαός απ’ άκρη σ’ άκρη την πήρε για να εκφράσει τον πόνο και τον σπαραγμό του για την πτώση της Κωνσταντινούπολης.
Ν’ αηλί εμάς, και βάι εμάς
’πάρθεν η Ρωμανία
Επέραν το βασιλοσκάμ’,
ελλάεν αφεντία
Μοιρολογούν τα εκκλησιάς
κλαίνε τα μοναστήρι͜α
κι Αγιάννες ο Χρυσόστομον
κλαίει, δερνοκοπάται
Μη κλαις, μη κλαις, Αγιάννε μου,
και μη δερνοκοπάσαι
Η Ρωμανία επέρασεν,
η Ρωμανία επάρθεν
Η Ρωμανία αν επέρασεν,
ανθεί και φέρει κι άλλο!
Γεώργιος Χορτάτζης : «Ερωτόκριτος» - Νοέλ Κάσο
Τη συνέχεια και την εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας τη βρίσκουμε και στο έπος του Γεωργίου Χορτάτζη με τίτλο «Ερωτόκριτος» στις αρχές του 17ου αιώνα στη βενετοκρατούμενη Κρήτη.
Ήκουσες Αρετούσα μου τα θλιβερά μαντάτα,
π’ ο κύρης σου μ’ εξόρισε σ’ τση ξενιτιάς τη στράτα;
Τέσσερεις μέρες μοναχά μού δωκε ν’ ανιμένω
Κι απόκει να ξενητευτώ πολλά μακρά να πηαίνω
και πώς να σ’ αποχωριστώ, και πώς να σου μακρύνω,
και πώς να ζήσω δίχως σου στο ξορισμόν εκείνο;
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (Ρόδιν’ ακρογιάλια) – Θανάσης Αμπατζής
Ο «Άγιος των ελληνικών γραμμάτων», ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης γράφει στη γλώσσα του Κοραή, την καθαρεύουσα και παρ’ όλο που δεν είναι η απλή γλώσσα του λαού, καταφέρνει να γεμίσει την ψυχή των αναγνωστών με χίλια δυο συναισθήματα για τους ήρωες και τις ηρωίδες του.
Ιδού, στρέφει το αγλαόν πρόσωπον προς τα έξω. Βλέπει προς το μέρος μου. Και τί βλέπει; Θάλασσαν, σκότος, άβυσσον. Ω, να ήτο δυνατόν να υποπτεύση ότι υπάρχει έν μαύρον σημάδι εδώ· μία βαρκούλα, και στην βαρκούλα μέσα, τί; Έν σπάραγμα του πόνου, ράκος ανθρώπινον...
Διονύσιος Σολωμός - Βασίλης Αγάθος
Με τον Διονύσιο Σολωμό αρχίζει μια νέα περίοδος για την ελληνική γλώσσα. Με το έργο του ξεκινάει και επίσημα η γλώσσα που μιλάμε σήμερα.
Λευτεριά για λίγο πάψε να χτυπάς με το σπαθί
Τώρα σίμωσε και κλάψε εις του Μάιρον το κορμί.
Γεώργιος Σεφέρης (Άρνηση) – Πέννυ Γκίκα
Ο Σεφέρης ψάχνει να βρει τι σημαίνει να είσαι Έλληνας μέσα από την ιστορία και τη νοσταλγία. Χρησιμοποιεί μοντέρνα γραφή, αρχαίους μύθους και απλά λόγια, καταφέρνοντας να κάνει τα ελληνικά θέματα να αφορούν όλο τον κόσμο.
Το πρώτο Στὸ περιγιάλι τὸ κρυφὸ
κι ἄσπρο σὰν περιστέρι
διψάσαμε τὸ μεσημέρι
μὰ τὸ νερὸ γλυφό.
Πάνω στὴν ἄμμο τὴν ξανθὴ
γράψαμε τ᾿ ὄνομά της
ὡραῖα ποὺ φύσηξεν ὁ μπάτης
καὶ σβήστηκε ἡ γραφή.
Μὲ τί καρδιά, μὲ τί πνοή,
τί πόθους καὶ τί πάθος
πήραμε τὴ ζωή μας· λάθος!
κι ἀλλάξαμε ζωή.
Οδυσσέας Ελύτης (Άξιον Εστί) – Αναστασία Κότσαρη
Ο Ελύτης υμνεί το Αιγαίο, το φως και την ελληνική γλώσσα, ενώνοντας μοντέρνα στοιχεία (όπως τον υπερρεαλισμό) με την παράδοση του τόπου μας. Με κυριότερο έργο το "Άξιον Εστί", μιλάει για την ομορφιά, την ελευθερία και την ιστορία των Ελλήνων, κάνοντας τη φύση να μοιάζει με κάτι ιερό και πνευματικό.
Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική·
το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου.
Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου στις αμμουδιές του Ομήρου.
Εκεί σπάροι και πέρκες
ανεμόδαρτα ρήματα
ρεύματα πράσινα μες στα γαλάζια
όσα είδα στα σπλάχνα μου ν’ ανάβουνε
σφουγγάρια, μέδουσες
με τα πρώτα λόγια των Σειρήνων
όστρακα ρόδινα με τα πρώτα μαύρα ρίγη.