07.01 Εγώ σε συναυλία ;

• Ρήματα λέγονται οι λέξεις που φανερώνουν πως ένα πρόσωπο, ζώο ή πράγμα είτε ενεργεί (κάνει κάτι) είτε παθαίνει κάτι είτε έχει μια ιδιότητα, ένα χαρακτηριστικό (είναι κάτι) είτε βρίσκεται σε μια κατάσταση.
  • Π.χ. Ο πατέρας οργώνει το χωράφι, (κάνει κάτι)
  • Ο πατέρας πληγώθηκε, (παθαίνει κάτι)
  • Ο πατέρας είναι γεωργός, (έχει μια ιδιότητα, είναι κάτι)
  • Ο πατέρας ξεκουράζεται, (βρίσκεται σε μια κατάσταση)
• Το ρήμα είναι το πιο βασικό στοιχείο μιας πρότασης - πράγμα που σημαίνει ότι χωρίς ρήμα δε σχηματίζεται πρόταση ή ότι μια πρόταση, για να είναι σωστή, πρέπει οπωσδήποτε να έχει ρήμα.
• Παρ’ ότι το ρήμα είναι το πιο βασικό στοιχείο μιας πρότασης, υπάρχει περίπτωση να έχουμε πρόταση χωρίς ρήμα. Σε μια τέτοια πρόταση, που ονομάζεται ελλειπτική το ρήμα λείπει επειδή εννοείται εύκολα από το συνολικό νόημα της φράσης.

Λοιπόν, έτοιμος; (εννοείται το ρήμα είσαι)

Υποκείμενο είναι η λέξη που φανερώνει ποιος ενεργεί (κάνει αυτό που δηλώνει το ρήμα), ποιος παθαίνει αυτό που δηλώνει το ρήμα, ποιος είναι κάτι ή ποιος βρίσκεται στην κατάσταση που δηλώνει το ρήμα.

Επομένως, για να βρούμε το υποκείμενο του ρήματος ρωτάμε ποιος / ποιοι κάνει / κάνουν, παθαίνει / παθαίνουν κ.λπ. αυτό που δηλώνει το ρήμα της πρότασης για παράδειγμα:

Οι μορφές του υποκειμένου είναι πολλές, καθώς ως υποκείμενο ενός ρήματος μπορούν να μπουν διάφορα μέρη του λόγου. Έτσι, το υποκείμενο μπορεί να είναι:

Ένα ρήμα μπορεί να έχει περισσότερα από ένα υποκείμενα, οπότε μπαίνει σε πληθυντικό αριθμό και στο επικρατέστερο πρόσωπο (επικρατέστερο είναι το α’ πρόσωπο από τα άλλα δύο. ενώ το β' πρόσωπο είναι επικρατέστερο από το γ').

Π.χ. Εγώ, εσύ και η Μαρία θα καθίσουμε μαζί.

Εσύ και η Μαρία θα πάτε εκδρομή;

Το υποκείμενο ενός ρήματος παραλείπεται (δεν αναφέρεται στην πρόταση) όταν:

α) πρόκειται για την προσωπική αντωνυμία (εγώ, εσύ, αυτός. ή, -ο / εμείς, εσείς, αυτοί, -ές, -ά), επειδή εννοείται εύκολα.

Π.χ. Θα φύγω αμέσως, (εννοείται εγώ}

Μην αργήσετε να γυρίσετε, (εννοείται εσείς)

β) Εννοείται εύκολα από τις υπόλοιπες λέξεις του κειμένου (από τα συμφραζόμενα).

Π.χ. Ο τραγουδιστής μπαίνει στη σκηνή. Αρπάζει το μικρόφωνο. (εννοείται ο τραγουδιστής)

Απρόσωπα ονομάζονται τα ρήματα που βρίσκονται πάντα στο γ' ενικό πρόσωπό και δεν έχουν συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα ως υποκείμενο. Συνηθισμένα απρόσωπα ρήματα είναι το πρέπει, φαίνεται, πρόκειται, νοιάζει, ενδιαφέρει, ταιριάζει, λέγεται, ακούγεται, μπορεί, υποτίθεται κ.ά.

Στην πρόταση του κειμένου του Βιβλίου του Μαθητή Ο Μισέλ πιάνει την κιθάρα του, εκτός από το ρήμα (πιάνει) και το υποκείμενό του (Ο Μισέλ), υπάρχει μία ακόμη λέξη (την κιθάρα), η οποία δείχνει, δηλώνει, τι είναι αυτό που πιάνει ο Μισέλ. Η λέξη αυτή, λοιπόν, είναι το αντικείμενο του ρήματος. Έχουμε δηλαδή:

Πώς βρίσκουμε το αντικείμενο ενός ρήματος

Για να βρούμε το αντικείμενο ενός ρήματος, κάνουμε την ερώτηση τι (ή ποιον).

Π.χ. Ο Γιάννης διαβάζει το γράμμα.

Ερώτηση: Τι διαβάζει;

Απάντηση: το γράμμα → αντικείμενο.

Οι μορφές του αντικειμένου είναι πολλές, καθώς ως αντικείμενο ενός ρήματος μπορούν να μπουν διάφορα μέρη του λόγου. Έτσι, το αντικείμενο μπορεί να είναι:

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι δε χρειάζονται όλα τα ρήματα αντικείμενο ως συμπλήρωμα του νοήματός τους. Έτσι, ανάλογα με το αν παίρνουν ή όχι αντικείμενο τα ρήματα χωρίζονται σε:

Ρήματα και μεταβατικά και αμετάβατα

Υπάρχουν κάποια ρήματα που μπορεί να χρησιμοποιούνται πότε ως μεταβατικό και πότε ως αμετάβατα.

Π.χ. Το παιδί διαβάζει πολλά ιστορικά βιβλία. (Το ρ. διαβάζει έχει αντικείμενο [βιβλία], οπότε είναι μεταβατικό.)

Το παιδί διαβάζει πολύ. (Το ρ. διαβάζει εδώ δεν έχει αντικείμενο, οπότε είναι αμετάβατο.)

Μονόπτωτα και δίπτωτα ρήματα

Τα μεταβατικά ρήματα, ανάλογα με το αν δέχονται ένα ή δύο αντικείμενα, χωρίζονται με τη σειρά τους σε δύο κατηγορίες:

Από τα δύο αντικείμενα που δέχεται ένα δίπτωτο ρήμα, το ένα λέγεται άμεσο (γιατί σ’ αυτό μεταβαίνει άμεσα η ενέργεια του ρήματος), ενώ το άλλο έμμεσο (γιατί σ’ αυτό μεταβαίνει έμμεσα η ενέργεια του ρήματος). Μπορούμε να ξεχωρίσουμε εύκολα το άμεσο από το έμμεσο αντικείμενο ενός δίπτωτου ρήματος, αν γνωρίζουμε ότι έμμεσο είναι αυτό που μπορεί να αντικατασταθεί με εμπρόθετο αντικείμενο (αντικείμενο που να συνοδεύεται από πρόθεση συνήθως σε ή με).

Π.χ. Διδάσκει τον μαθητή μουσική, (τον μαθητή [= στον μαθητή]; έμμεσο,  μουσική: άμεσο)

Δώσε μου το βιβλίο, (μου [- σ’ εμένα]; έμμεσο, το βιβλίο: άμεσο)

Συνήθως ως έμμεσα αντικείμενα στα δίπτωτα ρήματα χρησιμοποιούνται οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας (μου, σου, του, της/μας, σας, τους).